Pentre mwyaf anghysbell Cilgwri....?

Dwi ddim yn sicr lle'n union mae 'ffin' Cilgwri. Mae 'na 'Fwrdeistref  Metropolitan Wirral', sy'n rhan o 'Swydd Merseyside',  ond mae 'na ran arall sydd yn Swydd Caer o hyd, gan gynnwys llefydd fel Ellesmere Port a Neston.  Wedi dweud hynny, credaf fod Shotwick, pentre cuddiedig sydd dim ond tafliad carreg o Gymru (yn llythrennol!), yn cyfri fel rhan o'r penrhyn, ac mae'n digon posib hwn yw'r pentre olaf yng Nghilgwri, hynny yw cyn cyrraedd y llefydd yna sydd ddim mewn gwirionedd rhan o'r penrhyn..  ond dwi ddim yn sicr! 

Mae'n debyg bod pawb sy'n cyfarwydd â'r taith o Lannau Mersi i'r Gogledd wedi sylwi ar yr arwydd sy'n eich cyfeirio i Shotwick, cwta milltir o gyrraedd y 'cyfnewidfa' Drome Corner.  Pe tasech chi i gywiro oddi wrth eich taith a dilyn yr arwyddion, ym mhen llai na filltir a hanner mi fasech chi yng nghanol Shotwick, sy'n cysgodi ar gyrion 'gwastadoedd' aber y Dyfrdwy.  A dweud a gwir does fawr o bentre yno, dim ond llond llaw o fythynod, ychydig o ffermydd, neuadd Shotwick ac eglwys hynod o ddiddorol ac hanesyddol.  Mae'n annodd credu heddiw, ond ar un adeg ffordd masnach hynod o bwysig dilynodd y ffordd yma, sef llwybr masnach y 'Saltsway'.  Dros 'rhyd Shotwick' gyrraeddodd fyddin Edward 1af Cymru, ac mi gludodd gerrig a ddefnyddwyd i godi Castell y Fflint o chwarel yng Nghilgwri dros yr un groesfan.

Felly roedd o'n braf cael y cyfle ail-ymweled â'r pentre ar daith beicio'r wythnos yma.  Ges i fy synnu i ffeindio drws yr eglwys heb ei gloi, yn enwedig o gofio darllen yn y papur lleol am ladron yn dwyn gloch enwog oddi yno llai na blwyddyn yn ol.   Mae o wir yn eglwys hynod o ddiddorol, ac mae'n anhygoel meddwl bod rhan o'r adeilad yn dyddio yn ol i'r 12C.   Mae'r porth yn dangos creithiau 'gweithgaredd dydd sul' gwahanol a digwyddodd yno yn y 14C.  Ar orchymyn Edward III mi fasai saethyddion yn defnyddio'r sabath i ymarfer eu sgiliau saethu ar gaeau cyfagos y 'Butts', a gadael  degau o rychau yng ngherrig tywodfaen y porth wrth roi min ar eu saethau! 

rhai o'r rhychau a greuwyd gan saethyddion y 14C..

O Shotwick mae'n posib croesi i Gymru trwy ddilyn lon bach (di-ceir) oedd yn arfer arwain at hen gei ar y Dyfrdwy.  Erbyn heddiw mae'r lon yn eich arwain trwy'r caeau tuag Drome Corner, ac i feicwyr at hwylustod a diogelwch y llwybrau beicio i Gei Connah a Chaer!

Croeso i Gymru! mae hen gadair wedi ei losgi  yn dynodi'r ffin ar y lon o Shotwick

Ond y tro yma ro'n i am ddod o hyd i lwybr arall er mwyn gadael y pentre, sef llwybr cyhoeddus sy'n arwain at pentre olaf ond un Cilgwri, sef Puddington.   Ges i dipyn o dasg yn cael hyd i'r llwybr 'ma, ac roedd rhaid i mi stryglo i godi'r beic dros ambell i gamfa, gyda dalan poethion yn bygwth fy nghrothau coesau (calves) o bob cyfeiriad! Ond llwyddais cyrraedd Puddington yn y diwedd, yn falch ro'n i wedi dod o hyd i ffordd di-draffic arall o archwilio'r penrhyn 'ma.

Cylchdaith arall ar hyd lannau'r Dyfrdwy....

Ges i dip da'r wythnos yma i drio'r llwybr beicio sy'n glynu  at lannau'r afon Dyfrdwy o Bont Penarlág i Gaer, ac felly dyna be wnes i ychydig o ddyddiau'n ol.   Mae'n wirioneddol ffordd hwylus o gyrraedd Caer, ac o osgoi traffic y priffyrdd - rhywbeth sy'n digon i godi ofn ar rywun ar gefn beic y dyddiau 'ma.    Digwydd bod ro'n i'n ddigon ffodus i weld yr 'Afon Dyfrwdwy' (yr ysgraff y weli di yn y lluniau), yn cludo un o adenydd enfawr yr Airbus 380, 'cydran' sy'n cael eu cynhyrchu ym Mrychdyn.  Dwi'n credu mi gaeth y bad hynod o isel yma ei adeiladu'n arbennig i drosglwyddo'r cydrannau enfawr 'ma o'r ffatri i Borthladd Mostyn. Yn sicr does fawr o le o dan y pontydd.

Adain 'Super Jumbo' ar ei ffordd lawr y Dyfrdwy

Ar ol dilyn yr afon am rai saith milltir, mi wnes i ffeindio fy hun yng nghanol Caer, heb hyd yn oed gweld yr un gar!   Mae 'na gwpl o lwybrau di-draffic eraill sy'n arwain i Gaer i fod yn deg, un ar lon a greuwyd o hen reilffordd, ac y llall (yr un a ddewisais fel llwybr allan) ar hyd 'llwybr halio' y camlas, sef camlas y 'Shropshire Union'.   Gadawais y Dyfrdwy ger y lociau oedd yn arfer cysylltu'r camlas â'r afon (erbyn hyn mae rhwystr parhaol yn llenwi'r bwlch lle safwyd y llifddorau i'r Dyfrdwy), cyn i mi dreulio ychydig o amser yn dod o hyd i fan cychwyn cywir y llwybr halio -  mae'n hawdd dechrau ar ochr anghywir y camlas, ar lwybr sy'n dirwyn i ben ym mhen canllath! 

Unwaith eto dyma ffordd hyfryd iawn o gyrraedd neu adael Caer, a ffindiais fy hun yng nghanol y cefn gwlad mewn ychydig o funudau.   Ar ol tua pedwar milltir mi drois oddi ar y towpath ac ymunais â rhan o 'Rhwydwaith Beicio Genedlaethol Llwybr 56' (sef y llwybr Sustrans o Lerpwl i Gaer), sy'n cadw at lonydd bach a thawel, a cyn bo hir ro'n i'n ol yn fy man dechrau ger y Two Mills yng Nghilgwri.  Taith hyfryd mewn tywydd braf :)

Ysgraff yr 'Afon Dyfrdwy' a'i llwyth arbennig

ymlaen at Gei Connah lawr y lo^n feicio...

Taith o'r ystafelloedd loceri....

Dwi wedi llwyddo llwytho'r fideo'r tro yma :)

Gwaith newydd Llwyd Owen...

Mae gwasg Y Lolfa newydd cyhoeddi nofel newydd gan yr awdur ifanc o Gaerdydd Llwyd Owen. Dwi wedi darllen a mwynhau'n arw ei bedwar nofel Cymraeg eraill, ac dwi ar dan isio cael fy nwylo ar gopi o 'Un Ddinas Dau Fyd'. Mae'r nofel hon yn ddilyniant i'w nofel cyntaf, hynny yw mae'n dilyn hynt a helynt yr un prif cymeriadau ond nifer o flynyddoedd lawr y lon, ond does dim rhaid bod chi wedi darlllen y llyfr arall (Ffawd, Cywilydd a Chelwyddau) i ddilyn yr un newydd.   Dwi'n edrych ymlaen!

Y Gymraeg mewn ysgolion cyfrwng Saesneg...

Glywais sgwrs diddorol ar raglen Beti a'i Phobl ddoe, gyda athrawes Cymraeg o'r enw Julia Burns - hogan o Gaerdydd o dras Gwyddelig.  Roedd hi'n cashau'r Cymraeg yn yr ysgol, ond ar ól teithio ychydig a theimlo hiraeth dros ei mamwlad, penderfynodd dysgu'r iaith ar ól dychweled, a threulio ei gyrfa yn dysgu'r iaith (fel ail iaith)  mewn ysgolion.   Pwynt diddorol a gododd yn ystod y sgwrs oedd: ai wneud mwy o ddrwg i'r iaith yn y tymor hir yw gorfodi disgyblion ysgolion cyfrwng Saesneg dysgu'r Gymraeg?  Mae Julie Burns, sydd gan profiad eang yn y maes, yn sicr nad ydy hi o les i'r Gymraeg (yn y broydd di-Gymraeg) i'w gorfodi nhw i'w wneud, ac mi fasai dysgu plant rhagor am hanes Cymru - a thrwy hynny codi ymwybyddiaeth - yn wneud mwy o fudd.  Mae hi'n credu bod sawl disgybl yn gadael ysgol gyda chasineb pur at yr iaith oherwydd gwneud Cymraeg yn yr ysgol.  Mae dechrau dysgu iaith yn unarddeg oed yn rhy hwyr o lawer beth bynnag meddai hi, ac mi fasai'n wneud mwy o synnwyr i roi'r arian mewn i ddysgu'r Gymraeg i blant iau yn yr ysgolion cynradd.

Dwi'n gwybod pa mor annodd yw dysgu iaith i oedolion brwdfrydig erbyn hyn, ni faswn i'n dechrau dychmygu pa mor annodd yw hi i ddysgu iaith i blant yn eu harddegau heb iot o frwdfrydedd ( a lot arall ar eu meddyliau!).  Wrth gwrs mi fydd 'na ambell i eithriad, fel y dysgwyr o ysgolion cyfrwng Saesneg ein bod ni'n eu clywed yn ennill gwobrau yn Eisteddfod yr Urdd, ond tybed be ydy'r canran o bobl sy'n cael eu dennu at yr iaith trwy'r gwersi 'gorfodol' 'na?

Rhoi Cynnig ar Drydar......

Ar ól cael ffón newydd yn ddiweddar, penderfynais roi gynnig ar y teclyn 'Twitter' sy'n rhan o feddalwedd y ffón yn barod.  Does gen i fawr diddordeb yn y fasiwn rwtsh mae'r rhan mwyaf o bobl  (a dwi'n cyfri fy hun yn y grwp yma wrth cwrs) yn 'trydar' a dweud y gwir, ond fel unrhyw dechnoleg newydd, dwi'n awyddus i weld y posibiliadau o'i defnyddio i wella fy Nghymraeg.  Es i ati felly i ddod o hyd i 'Twittwyr' sy'n trydar yn y Gymraeg,  a des i o hyd i restr go hir ar flog Metastwnsh.  Y problem yw wrth cwrs mae nifer ar y rhestr naill ai wedi rhoi'r gorau i drydar erbyn hyn, neu'n drydar yn Saesneg yn bennaf.  Ta waeth, mae gen i lond ffón o 'tweets' gan 'Golwg360' a chanlyniadau Steddfod yr Urdd.  Mae ambell i berson ro'n i'n eu dilyn wedi codi braw arnaf erbyn hyn, ac wedi cael eu dileu oddi wrth fy rhestr. Roedd un boi'n trydar bob yn ail munud bron (i gyd yn Saesneg) felly ges i wared ohono fo y bore 'ma - mae eisiau bywyd arno fo.

Mae'r temtasiwn wrth cwrs yw i ddilyn pobl enwog, ac mae sawl yn mwynhau ei wneud.  Mae gan Stephen Fry rhyw filiwn a hanner yn ei ddilyn eerbyn hyn.  Rhaid cyfadde dwi'n dilyn Cerys Matthews, a dwi newydd ychwanegu Rob Brydon - jysd gan fy mod i wrth fy modd ag yncl Bryn. 

Felly os ti'n trydar yn y Gymraeg, rhoi wybod i mi os gweli di'n dda...

Dwy ochr hogyn Deiniolen...

Dwi wedi ychwanegu llyfr arall i'r rhestr o'r rhai dwi'n bwriadu darllen dros y misoedd nesaf, ac hynny yw 'Hunangofiant' gan Malcolm Allen.

Fel mae pawb sy'n dilyn pêl-droed yng Nghymru yn gwybod yn iawn, cyn chwaraewr Cymru, yn ogystal a nifer o glybiau yn Lloegr yw Malcolm, a symudodd o'i gartref yn Deiniolen yn un ar bymtheg oed fel prentis i dîm Watford (ac hynny yng Nghyfnod aur y clwb hwnnw gyda arian Elton John yn ei yrru). Mi ddisgynodd olwynion gyrfa Malcolm Allen i ffwrdd yn 28 oed oherwydd anaf difrifol i'w benglîn (ifanc iawn, hyd yn oed yng gnhyd-destun y byd pêl-droed proffesiynol), pan oedd o o dan rheolaeth Kevin Keegan yn Newcastle United.

Dwi wedi clywed a darllen ambell i ddarn (fel pawb arall!) am ei broblemau gor-yfed, gor-yrru ac ati dros y flynyddoedd a ddilynodd ei ymddeoliad 'cynamserol' o chwarae'r gêm hardd , ond mi fydd hi'n diddorol clywed yr hanes trwy ei eiriau ei hun fel petai (wel gyda chymhorth ei gyd-sgwennwr). O'r cyfweliadau dwi wedi eu clywed er mwyn iddo fo hybu'r llyfr, mae'n swnio fel ei fod o wedi sgwennu'r llyfr o'r galon, ac nid jesd er mwyn gwneud pres (oes 'na bres i gael ei wneud allan o sgwennu llyfr Cymraeg? prin iawn tybiwn i). Erbyn hyn mae Malcolm wedi sefydlu ei hun fel un o'r sylwebyddion pêl-droed amlycaf yn y byd darlledu Cymraeg. Mae hynny'n peth rhyfedd mewn ffordd am ei fod o'n byw o hyd yn De Lloegr, ac i'w glywed yn Saesneg prin fasai neb yn sylweddoli Cymro Cymraeg ydy o, ac un sy'n gallu ffrwydro ar y donfeydd wrth bod yn dyst i gôl i Gymru, a chreu rhai o'r 'sgôrgasms' mwyaf anhygoel gei di glywed yn y Gymraeg, neu unrhyw iaith arall mae'n debyg!

Wedi Tri...

Dros y cwpl o fisoedd diwetha dwi wedi bod yn cyrraedd adre mewn da bryd i groesawu fy merch o'r ysgol (a'i chyflenwi â bwyd sydyn, gan bod pob disgybl yn dychweled o'u astudiaethau mewn rhywfath o 'argyfwng diffyg bwyd' mae'n ymddangos!), am fod fy ngwraig yn methu cyrraedd adre cyn pedwar o'r gloch ar ôl ymweled a'i thad yn yr ysbyty. Dwi wedi dechrau arferiad o gyrraedd adre tua hanner wedi tri er mwyn cael paned dawel cyn i'r ymosodiad beunyddiol ar yr oergell! Dwi wedi dechrau arferiad arall hefyd (rhywbeth peryglus gwn i!), o droi S4C ymlaen a gwylio peth o raglen Wedi 3, ac yn ei mwynhau...! Rhaid dweud fy mod i wastad wedi gweld teledu daytime fel rhywbath peryglus tu hwnt, onibai am y stwff dros amser cinio, ond wrth rheswm i'r dysgwr mai rhywbeth addysgol yw gwylio rhaglen Cymraeg felly mae'n hawddach cyfiawnhau'r peth i dy hun! Ond wedi dweud hynny, pe taswn i i ddechrau gwylio sianeli siopa (sdim ots pa iaith) yn ystod golau'r dydd pan dal yn fy iawn bwyll, mae gan rhywun yr hawl i fy saethu!!

Mae gan Wedi 3 awr cyfan i'w llenwi, a chwarae teg mae nhw'n dod o hyd i ddigon o westeion difyr a diddorol. Mae nhw'n colli fi weithiau pan mae 'na ormod o son am golur, dillad a phethau girly, rhaid i mi gyfadde, ond heddiw gawson ni Daf Du yn son am yr hen gylchgronnau lads a rhai foi arall yn cyflwyno teganau 'techaidd' sy'n addas fel rhoddion Dydd Sul y Tadau.

'Patsh' Russell.....

Gwrandawais ar raglen Beti a'i Phobl yr wythnos yma i glywed Russell Jones y garddiwr hoffus o Rosgadfan yn son am ei fywyd a'i batsh enwog yn yr un un pentref. Seren sioe 'Byw yn yr Ardd' yw Russel, nid y fath o raglen mi faswn i'n ei gwylio fel arfer, ond mae'r boi yma yn gymeriad unigryw sy'n werth ei wylio beth bynnag, sdim ots am beth yw'r pwnc.

Ges i fy synnu i ddysgu am ddidordebau eraill Russell, hynny yw cerdd dant, dawnsio llinell, ac ieir. Mae ei frwdrydedd dros garddio yn haentus. Er does fawr o siawns o finnau'n saethu allan i'r ardd i wneud tipyn o 'falu ac yn palu' (torri'r lawnt a'r gwrychoedd yw cyfanswm fy nghampau i'n yr ardd fel arfer), ond pe tasai rhywun rhywbryd i lwyddo fy narbwyllo wneud hynny, mi fasai'r person hwnnw yn debyg o fod yn berson fel Russel Jones!

Mor Gymreig a Chymraeg yw'r garddwr glen o Rosgadfan, ges i fy siomi clywed ganddo fo sut mae pentref anhysbys megis hwn hyd yn oed, mewn ardal Cymraeg ei hiaith, yn colli conglfeini'r cymuned. Efo'r capeli, yr ysgol a'r siopau i gyd wedi cau, dim ond un dafarn sydd ar ôl i'r bentrefwyr galw'n lle i'r cymuned. Mae sawl tŷ fferm yn y bro wedi cael eu prynu gan 'bobl dŵad sy'n reteirio i'r ardal' heb fawr o ddealltwriaeth am y cymuned neu ddiwylliant Cymraeg yr ardal, yn ôl Russel.
Does dim casindeb yng ngheiriau Russell Jones, dim ond tristwch. Mae cefn gwlad Cymru yn newid yn sydyn iawn mae'n amlwg, ond efo cymeriadau mor liwgar a brwdfrydig a'r boi hwn yna i wneud gwahaniaeth, falle mae 'na obaith am ddyfodol gwell...

Gweithdy newydd...

Y golygfa trwy'r drws cefn

Wedi dros hugain mlynedd yn fy nghweithdy presenol (mae hynny'n fwy na 'ddedfryd oes'! ynde!), mae fy amser yna yn dod i ben o fewn llai na mis. Mae'r gwaith ar y lle newydd bron wedi ei gorffen erbyn hyn, hynny yw'r gwaith coed a pheintio oedd heb ei wneud yn barod, ac o fewn wythnos mi fydda i'n mynd wrthi i ddechrau symud y peirianwaith gwaith coed a'r pren sydd gen i fewn stoc. Mae rhywun yn casglu lot o sbwriel dros y flynyddoedd felly efo llai o le yn y gweithdy newydd mae'n cyfle gwych i gael cliriad go dda a llenwi ambell i sgip. Mae gen i gof brith o symud i mewn a dwi ddim yn edrych ymlaen yn fawr at y profiad o symud y stwff trwm, ond efo cymhorth cwpl o ffrindiau dwi'n siwr fydd pob dim yn iawn.

Dwi'n wrth fy modd efo'r lle newydd (mae'n ar y daearlawr am un beth), er lle lot llai yw hi, mae'n reit yn ymyl y gorsaf trên, felly mae 'na lawer i weld trwy'r dydd, efo'r trenau o Lerpwl yn dod ac yn gadael pob chwater awr. Mi fasai'n nefoedd ar y ddaear i 'wiliwr trenau', efo'r traciau dim ond ychydig o droeddfedi i fwrdd!!

mater o Farn....

Ges i alwad ffôn gan Alaw y bore 'ma, cyn swyddog Menter Iaith Sir y Fflint sy'n bellach yn gweithio i 'Momentwm', cwmni cysylltiadau cyhoeddus. Roedd Alaw yn hel tanysgrifwyr i gylchgrawn 'Barn', swydd eithaf annodd mi faswn i'n meddwl, yn enwedig o ystyried y sefyllfa arianol sydd ohonyn ni. Fel mae'n digwydd, ro'n i wedi bod yn ystyried tanysgrifio i 'Barn' ers sbel, ar ôl i mi ddarllen mai Chris Cope yn un o'u cyfranwyr cyson, yn ogystal a Gareth Miles ac Elin Llwyd Morgan, ac fel a bwyntiodd allan Alaw, mae'n annodd dod o hyd i gylchgronnau o'r fath yma yn Lloegr, felly mae tanysgrifio'n gwneud synnwyr. Felly edrychaf ymlaen at dderbyn fy nghopi cyntaf cyn bo hir, ac i ehangu fy mhrofiad o ddarllen yn y Gymraeg....

Dim cydbwysedd yn y Bae....

Tiwniais mewn i 'Bawb a'i Farn yr heno 'ma'n edrych ymlaen at y rhaglen arbennig o adeilad ysblenydd y Senedd. Roedd set y rhaglen wedi ei codi yn nghanol y prif neuadd ac roedd y lluniau ar y teledu'n edrych yn drawiadol dros ben. Wedyn mi glosiodd un or camerau ar y panel, Rhodri Morgan y prif wenidog a gwestai arbennig, Yr arglwydd Llandudno, rhyw foi o'r Ceidwadwyr, a Dafydd Wigley, am olwg tadol! Mae'r Cynulliad yn ymfalchio yn y ffaith bod gynnon nhw canran sylweddol (tua 45%) o ferched yn eu plith, ond pe tasai rhywun wedi tiwnio mewn heno, mi fasai hi wedi bod yn hawdd i ddychmygu rhai glwb i ddynion gwallt gwyn roedden nhw'n ei gwylio, nid rhaglen o bencadlys corff efo cydbwysedd heb ei ail yn y byd gwleidyddol. Dwn i ddim pwy sy'n dewis y paneli ar gyfer y rhaglen yma, ond roedd cydbwysedd y panel yn edrych yn hollol anghywir i mi. Ty'd 'mlaen S4C, mae'n rhaid gwneud yn well y tro nesaf.....

Trip yr Ysgol Gymraeg...

Ges i fy nennu ddoe gan y ragluniau i raglen S4C o'r enw 'Trip yr Ysgol Cymraeg', a gafodd ei cyflwyno gan ganolwr Cymru Nicky Robinson, sef maswr y Gleision Caerdydd. Mi ddilynodd y rhaglen hanes addysg cyfrwng Gymraeg dros Cymru gyfan, ond yn bennaf lawr yn y de dwyrain lle gafodd Nicky ei eni a'i fagu ar aelwyd di-gymraeg.

Roedd 'na wendidau yn y rhaglen yn sicr, a gafodd ei chyd-cyflwyno gan griw o chweched dosbarth ysgol Bro Morgannwg yn y Barri. Mae'n amlwg er enghraifft nad ydy'r rhan mwyaf o'r disgyblion yn defnyddio llawer o Gymraeg tu allan i stafell dosbarth yr ysgol, sydd ddim mewn gwirionedd yn syndod, mewn ardal mor Saesneg ar ran iaith. Ond efo arweinyddiaeth ac ysbrydoliaeth Nicky Robinson, mi lwyddon nhw greu rhaglen diddorol am bwnc sy'n falle braidd yn 'sych' ar y wyneb. Mi deithion nhw ar draws Cymru gyfan, yn darganfod hanes gynnar addysg cyfrwng Gymraeg yn y llyfrgell genedlaethol,yn ymweled â nifer o ysgolion a chyn-ysgolion, gan cynnwys Ysgol Glan Clwyd yn Llanelwy, lle cawson nhw cyfle cyfnewid profiadau efo cyd disgblion yn fana. Mi aeth Nicky yn ôl i'w gartref i gyflwno ei fam, wnath penderfynu anfon ei hogiau i ysgol Gymraeg a hithau yn tarddu o Middlsborough. Erbyn hyn mae Mrs Robinson wedi dysgu Cymraeg ei hun, a bellach mae hi'n dysgu P.E. trwy gyfrwng y Gymraeg. Cyn ddiwedd y rhaglen gafodd criw Ysgol Bro Morgannwg cyfle i cyfweled â'r prif weinidog Rhodri Morgan o flaen y Senedd, ac yntau'n un o ddisgyblion cynnharach y meithinfra Cymraeg cyntaf yng Nghaerdydd. Erbyn hyn roedd eu hyder nhw'n codi, a wnaethon nhw swyddogaeth dda o holi gwleiddydd amlycaf Cymru.

Diweddglo'r rhaglen oedd y to ifanc eu hun yn dweud eu dweud am yr hyn mae'r Gymraeg yn golygu iddyn nhw, a'u gobeithion ar gyfer y dyfodol, ac roedd yn ymatebion cadarnhaol yn y bon. Rhaid dweud, efo cymeriadau ysbrydoledig megis Nicky Robinson yn hybu'r iaith ac yn ymfalchio ynddi hi, mae'n amlwg bod yr arbrawf o addysg cyfrwng Cymraeg yn y de wedi bod yn llwyddiant. Wedi dweud hynny, does fawr o dystiolaeth i ddangos bod cynllun uchelgeisiol y cynulliad i greu Cymru dwyieithog yn debyg o gael ei gwireddu yn y dyfodol agos. Mae'r targed afrealistig (heb arrianu yn sylweddol) o weld cynydd o 5 y cant yn y nifer o siaradwyr Cymraeg erbyn 2011 yn sicr o fethu, ond er hynny mi wnath y rhaglen cynnig resymau am obaith.